Döküman Künyesi
5. ÜNİTE: MADDENİN DOĞASI KONU ANLATIMI
MADDENİN HÂL DEĞİŞİMİ
Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz hâlde bulunur. Maddeler ısı aldığında veya ısı verdiğinde hâl değiştirebilir. Bu değişime hâl değişimi denir.
Isı maddelerin tanecik hareketlerini etkiler. Isı alan maddelerin tanecikleri hızlanır, ısı veren maddelerin tanecikleri yavaşlar.
ERİME
Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir.
Erime sırasında:
- Madde ısı alır.
- Tanecikler arasındaki boşluk artar.
- Taneciklerin hareketi hızlanır.
Günlük Hayattan Örnekler
- Buzun suya dönüşmesi
- Dondurmanın erimesi
- Tereyağının tavada erimesi
- Mumun ısıtılınca sıvılaşması
DONMA
Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir.
Donma sırasında:
- Madde ısı verir.
- Tanecikler arasındaki boşluk azalır.
- Tanecik hareketleri yavaşlar.
Günlük Hayattan Örnekler
- Suyun buz olması
- Göl yüzeyinin buz tutması
- Kışın su birikintilerinin donması
BUHARLAŞMA
Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesine buharlaşma denir.
Buharlaşma sırasında:
- Madde ısı alır.
- Tanecikler hızlanır.
- Tanecikler arasındaki boşluk artar.
Günlük Hayattan Örnekler
- Islak çamaşırların kuruması
- Kolonyanın ele döküldüğünde serinlik vermesi
- Islak zeminin zamanla kuruması
KAYNAMA
Sıvının her yerinde gerçekleşen buharlaşma olayına kaynama denir.
Kaynama sırasında:
- Kabarcıklar oluşur.
- Saf maddelerin sıcaklığı sabit kalır.
- Madde ısı almaya devam eder.
Günlük Hayattan Örnekler
- Çaydanlıktaki suyun kaynaması
- Tencerede çorbanın kaynaması
BUHARLAŞMA VE KAYNAMA ARASINDAKİ FARKLAR
| Buharlaşma | Kaynama |
|---|---|
| Sıvının yüzeyinde gerçekleşir. | Sıvının her yerinde gerçekleşir. |
| Her sıcaklıkta olabilir | Belirli sıcaklıkta olur. |
| Yavaş gerçekleşir. | Daha hızlı gerçekleşir. |
YOĞUŞMA
Gaz hâlde bulunan bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine yoğuşma denir.
Yoğuşma sırasında:
- Madde ısı verir.
- Tanecikler yavaşlar.
- Tanecikler birbirine yaklaşır.
Günlük Hayattan Örnekler
- Soğuk şişenin üzerinde su damlacıkları oluşması
- Tencere kapağında su damlalarının oluşması
- Yağmur oluşumu
SÜBLİMLEŞME
Katı bir maddenin sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçmesine süblimleşme denir.
Süblimleşme sırasında:
- Madde ısı alır.
- Tanecikler arasındaki boşluk artar.
Örnekler
- Naftalinin zamanla küçülmesi
- Kuru buzun gaz hâline geçmesi
- İyodun gaz hâline geçmesi
KIRAĞILAŞMA
Gaz hâlde bulunan bir maddenin sıvı hâle geçmeden doğrudan katı hâle geçmesine kırağılaşma denir.
Kırağılaşma sırasında:
- Madde ısı verir.
- Tanecikler yavaşlar.
Günlük Hayattan Örnekler
- Kışın araba camlarında buz oluşması
- Bitkilerin üzerinde kırağı oluşması
Hal Değişimi ve Isı Alışverişi
| Hal Değişimi | Isı Alır / verir |
|---|---|
| Erime | ısı alır |
| buharlaşma | ısı alır |
| Kaynama | ısı alır |
| Süblimleşme | ısı alır |
| donma | ısı verir |
| yoğuşma | ısı verir |
| kırağılaşma | ısı verir |
SAF MADDELERDE SICAKLIK
Saf maddeler:
- Erirken sıcaklıkları sabit kalır.
- Donarken sıcaklıkları sabit kalır.
- Kaynarken sıcaklıkları sabit kalır.
Örneğin su:
- 0°C’de donar ve erir.
- 100°C’de kaynar.
MADDE VE ISI
Maddeler ısıyı iletme özelliklerine göre iki gruba ayrılır:
- Isı iletkeni maddeler
- Isı yalıtkanı maddeler
ISI İLETKENİ MADDELER
Isıyı iyi ileten maddelere ısı iletkeni denir.
Genellikle metaller iyi iletkendir.
Örnekler
- Demir
- Bakır
- Alüminyum
- Altın
- Çelik
Kullanım Alanları
- Tencere
- Çaydanlık
- Ütü
- Tava
ISI YALITKANI MADDELER
Isıyı iyi iletmeyen maddelere ısı yalıtkanı denir.
Örnekler
- Plastik
- Tahta
- Yün
- Pamuk
- Elyaf
- Saman
Kullanım Alanları
- Tencere kulpları
- Eldiven
- Mont
- Termos
- Bina yalıtımı
TERMOSLAR
Termoslar sıcak veya soğuk maddelerin sıcaklığını uzun süre korumak için yapılmıştır.
Termoslarda:
- İç ve dış yüzey arasında vakum bulunur.
- Isı geçişi azaltılır.
- Isı yalıtımı sağlanır.
Bu nedenle içecekler uzun süre sıcak veya soğuk kalır.
ISI YALITIMI
Isı kaybını azaltmak veya ısı geçişini engellemek için yapılan uygulamalara ısı yalıtımı denir.
Isı Yalıtımının Faydaları
- Yakıt tasarrufu sağlar.
- Enerji tasarrufu sağlar.
- Evlerin daha sıcak veya serin kalmasını sağlar.
- Ülke ekonomisine katkı sağlar.
GÜNLÜK YAŞAMDA ISI YALITIMI
Örnekler
- Binalarda mantolama yapılması
- Çift cam kullanılması
- Kalın kıyafetler giyilmesi
- Termos kullanılması
- Eldiven ve bot kullanılması
