Döküman Künyesi
5. Sınıf Kuvveti Tanıyalım (2. Ünite) Konu Özeti – TYMM
Kuvvet; duran bir cismi hareket ettirebilen, hareket eden cisimleri hızlandırabilen, yavaşlatabilen, hareketin yönünü değiştirebilen veya cisimler üzerinde şekil değişikliği yaratabilen etkidir. Kuvvetin büyüklüğü dinamometre adı verilen aletle ölçülür ve birimi Newton (N)’dur.
Kütle ve Ağırlık İlişkisi
Kütle ve ağırlık günlük hayatta sıklıkla karıştırılan ancak birbirinden tamamen farklı iki kavramdır.
- Bir cismin sahip olduğu değişmeyen madde miktarıdır.
- Kütle evrenin hiçbir yerinde (Dünya’da, Ay’da veya uzay boşluğunda) değişmez.
- Eşit kollu veya dijital terazi ile ölçülür; birimi kilogram (kg) veya gramdır (g).
- Kütleye etki eden yer çekimi kuvvetidir.
- Bir kuvvet olduğu için dinamometre ile ölçülür ve birimi Newton (N)’dur.
- Cismin bulunduğu yere ve konuma bağlı olarak değişebilir.
Ağırlığın Değişkenliği
- Ağırlık, cismin bulunduğu konuma göre değişir
- Dünya’nın kutuplardan basık (geoit) şekli nedeniyle, kutuplar Dünya’nın merkezine daha yakındır. Bu yüzden kutuplardaki yer çekimi kuvveti Ekvator’a göre daha fazladır ve aynı cisim kutuplarda daha ağır gelir.
- Ayrıca deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça yer çekimi azalacağından ağırlık da azalır.
- Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nınkinin yaklaşık altıda biri kadardır; yani Dünya’da 600 N ağırlığındaki bir cisim Ay’da sadece 100 N ağırlığında gelir.
- Uzay boşluğunda ise yer çekimi olmadığı için cisimlerin ağırlığı sıfırdır.
Sürtünme Kuvveti ve Etkileri
Sürtünme kuvveti, hareketli cisimlerle temas ettiği yüzey arasında gerçekleşen ve genellikle hareket yönüne zıt olan dirençtir. Cisimlerin hareketini zorlaştırır, yavaşlatır veya durdurur. Sürtünme kuvveti yüzeyin cinsine bağlıdır. Halı, toprak, zımpara kâğıdı gibi pürüzlü yüzeylerde sürtünme kuvveti fazladır. Cam, buz, porselen gibi kaygan (pürüzsüz) yüzeylerde ise sürtünme kuvveti azdır.
Sürtünmeyi Artırma Yolları
- Karlı havalarda araç lastiklerine zincir takılması, haltercilerin ellerine pudra sürmesi, futbolcuların çivili ayakkabı (krampon) giymesi sürtünmeyi artırmak ve kaymayı engellemek içindir.
Sürtünmeyi Azaltma Yolları
- Makine parçalarının veya kapı menteşelerinin yağlanması, ağır eşyaların altına tekerlek takılması, yüzeylerin cilalanması hareketi kolaylaştırmak (sürtünmeyi azaltmak) için yapılır.
⭐ Hava ve Su Direnci
Hava ve suyun, içlerinde hareket eden cisimlerin hareketini zorlaştıran bir sürtünme kuvveti vardır. Buna hava direnci ve su direnci denir. Su direnci, hava direncinden daha fazladır. Otomobil, hızlı tren ve uçakların ön kısımlarının sivri tasarlanması hava direncini azaltmak; gemilerin ön kısımlarının “V” şeklinde yapılması ve balıkların pullu/kaygan yapıda olması su direncini azaltmak içindir. Paraşütlerin geniş yüzeyli tasarlanması ise havada daha fazla direnç yaratarak yere güvenli (yavaş) bir şekilde inilmesini sağlar; yani bu durumda hava direnci artırılmak istenmiştir
