5. Sınıf Canlıların Yapısına Yolculuk (3. Ünite) Konu Özeti – TYMM

5. Sınıf Canlıların Yapısına Yolculuk (3. Ünite) Konu Özeti – TYMM

1. BÖLÜM: HÜCRE VE ORGANELLERİ

• Canlıların yapısını oluşturan ve canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimine hücre denir
• Hücreler gözle görülemeyecek kadar küçük oldukları için, nesnelerin görüntülerini mercekler yardımıyla büyüterek detaylı incelememizi sağlayan mikroskop adı verilen araçlarla incelenirler.
• Tarihte hücre kavramının temeli, 1665 yılında kendi geliştirdiği mikroskopla şişe mantarını inceleyen ve gördüğü küçük odacıklara “cellula” (hücre) adını veren Robert Hooke tarafından atılmıştır.

Hücrenin Temel Kısımları

Organeller ve Görevleri

Hücre içindeki yaşamsal faaliyetleri sitoplazma içine dağılmış olan organeller üstlenir

Hücreden Organizmaya (Hiyerarşik Düzen) Çok hücreli canlılarda hücreler birbiriyle uyum içinde çalışır ve aralarında hiyerarşik bir düzen vardır. Aynı görevi yapan hücreler bir araya gelerek dokuları (örneğin kas dokusu), dokular birleşerek organları (örneğin kalp veya kol), organlar birleşerek sistemleri (örneğin destek ve hareket sistemi) ve tüm sistemler bir araya gelerek organizmayı (canlıyı) oluşturur.

2. BÖLÜM: DESTEK VE HAREKET SİSTEMİ

Vücudumuzun dik durmasını sağlayan, iç organları koruyan ve yürüme, koşma gibi hareketlerimizi gerçekleştiren sisteme destek ve hareket sistemi denir. Bu sistem temel olarak iskelet ve kaslardan oluşur. İskelet Sistemi İskelet; kemik, kıkırdak ve eklemlerden oluşur.

Kemikler: Sert, canlı, mineral depolayan ve kan hücreleri üreten yapılardır.
İnsan vücudundaki kemikler şekillerine göre üçe ayrılır:

• Uzun Kemikler: Boyu eninden fazla olan kemiklerdir. Uyluk (vücuttaki en uzun kemik), kaval, baldır, pazu ve parmak kemikleri bu gruptadır.
• Kısa Kemikler: Boy ve en uzunlukları birbirine yakın olan kemiklerdir. El ve ayak bilek kemikleri buna örnektir.
• Yassı Kemikler: Levha şeklinde, geniş yüzeyli kemiklerdir. Kafatası, kaburga, kürek ve leğen kemikleri yassı kemiklerdir.

Kıkırdak: Kemiklere göre daha yumuşak ve esnektir. Burun, kulak kepçesi, soluk borusu ve uzun kemiklerin uç kısımlarında bulunur; özellikle kemik uçlarında bulunarak kemiklerin birbirine sürtünüp aşınmasını önler.

Eklemler: Kemiklerin bir araya geldiği ve birbirine bağlandığı bölgelerdir. Üçe ayrılır:

Kol ve bacaklarda bulunan ve geniş hareket yeteneği sağlayan oynar eklemler, omurgada bulunan ve hareket yeteneği kısıtlı olan yarı oynar eklemler ile kafatasındaki kemikleri birbirine bağlayan ve hiç hareket etmeyen oynamaz eklemler.

Kas Sistemi Kaslar; kemiklerin etrafını sararak ve kasılıp gevşeyerek hareketin oluşmasını sağlarlar. Üç çeşit kas vardır:

• Çizgili Kaslar (İskelet Kasları): İskeletin etrafını sararlar. Kol ve bacaklarda bulunur ve yürüme, yazma gibi isteğimizle (bilinçli) yaptığımız hareketleri sağlarlar.
• Düz Kaslar: Mide ve bağırsak gibi iç organların yapısında bulunurlar ve bizim isteğimiz dışında çalışırlar.
• Kalp Kası: Yalnızca kalpte bulunur. Yapı olarak çizgili kasa, çalışma şekli olarak düz kasa benzer; anne karnından yaşamın sonuna kadar isteğimiz dışında ve yorulmadan çalışır.

Destek ve Hareket Sisteminin Sağlığı

Bu sistemin sağlıklı gelişimi ve korunması için kalsiyum, D vitamini ve protein bakımından zengin, dengeli bir beslenme düzeni şarttır. Ağır yük kaldırmamak, yürürken veya masada otururken dik duruş kurallarına dikkat etmek ve yaşa uygun düzenli egzersiz yapmak kas ile kemik sağlığımızı korumak için alınması gereken başlıca önlemlerdir. Şiddetli çarpma, düşme veya bilgisayar karşısında uzun süre hareketsiz kalmak, sistemin yapısında (kırık, çıkık, zedelenme gibi) kalıcı hasarlara neden olabilir